Skálholtsrannsóknir fara víða og næstkomandi miðvikudag, 7. október, heldur Gavin Lucas fyrirlestur um rannsóknirnar á Historiska museet í Stokkhólmi.

Fyrirlesturinn ber yfirskriftina: Friends in High Places: Excavations at a Bishop’s Residence in Iceland. Þar mun Gavin fjalla um hvað fornleifar geta sagt okkur um vald, daglegt líf og alþjóðleg tengsl á Íslandi á 17. og 18. öld.

Hægt verður að fylgjast með fyrirlestrinum bæði á safninu í Stokkhólmi og í beinu streymi.

Nánar um fyrirlesturinn og miðapantanir: https://historiska.se/.../friends-in-high-places.../

Fyrir þau sem hafa áhuga á fornleifum, sögu Skálholts eða Íslandssögunni minnum við jafnframt á að þriðja og síðasta bindið í ritröðinni um Skálholtsrannsóknirnar er nýkomið út. Það ber nafnið Skálholt: Excavations of a Bishop’s Residence and School c. 1650-1790. Volume 3: The Ecofacts and Synthesis, eftir Gavin Lucas og Mjöll Snæsdóttur.

Bókin er nú á sérstöku útgáfutilboði í vefverslun Fornleifastofnunar Íslands: https://fornleif.is/product-category/baekur/

Út er komið þriðja og síðasta bindið í ritverkinu Skálholt: Excavations of a Bishop’s Residence and School c.1650–1790, Volume 3: The Ecofacts and Synthesis.
Með útgáfu þess lýkur meira en tuttugu ára rannsóknar- og útgáfuferli sem hófst þegar Fornleifastofnun Íslands hóf fornleifarannsóknir í Skálholti árið 2002. Uppgröfturinn stóð yfir í sex sumur og varð einn sá viðamesti sem fram hefur farið hér á landi.
Fyrsta bindið, The Site, kom út árið 2022 og fjallar meðal annars um rúmlega 30 byggingar sem rannsakaðar voru á staðnum. Annað bindið, The Artefacts, fylgdi árið 2024 og er helgað þeim þúsundum gripa sem komu í ljós við uppgröftinn.
Í þriðja og síðasta bindinu er sjónarhornið víkkað enn frekar. Þar er fjallað ítarlega um plöntuleifar, skordýr og dýra- og fiskbein úr uppgreftinum sem varpa ljósi á fæðu, búskap, umhverfi og daglegt líf í Skálholti. Jafnframt eru niðurstöður rannsóknarinnar í heild dregnar saman og Skálholt sett í víðara samhengi, meðal annars með tilliti til samfélags, efnahags og umhverfis.
Útgáfan er veigamikil og á sér vart hliðstæðu í sögu íslenskrar fornleifafræði. Saman mynda bindin þrjú umfangsmikið heimildasafn um líf, samfélag og efnismenningu í Skálholti og skapa um leið mikilvægan grunn fyrir frekari rannsóknir á íslensku samfélagi á síðari öldum.
Þriðja bindi Skálholtsrannsókn er nú til sölu í vefverslun Fornleifastofnunar á sérstöku útgáfutilboði:

Síðasti staðurinn sem var heimsóttur á Austurlandi nú í sumarlok var Bæjargerði í landi Sleðbrjóts í Jökulsárhlíð. Bærinn var í hvammi sem ýmist var nefndur Neðstidalur eða Bæjargerðisdalur, á bakka Jökulsár. Um hann þegja heimildir að mestu þunnu hljóði og eru minjarnar því besti vitnisburðurinn um búskap á þessum stað. Töluverðar minjar eru í hvamminum, umfangsmiklir túngarðar, óljós minjaþyrping á árbakkanum og stakar minjar á nokkrum stöðum.
Jökulsá hefur verið aðgangshörð á þessum slóðum og ljóst er að hún hefur þegar brotið mikið land Í Bæjargerðisdal. Þegar núverandi árbakki er borinn saman við loftmyndir sem teknar voru af staðnum fyrir um 50 árum má sjá að á tímabilinu hefur áin brotið a.m.k. 20 m framan af bakkanum, einmitt þar sem minjarnar eru. Á eldri loftmyndunum sjást jafnframt mun umfangsmeiri leifar af líklegu landbroti úti í ánni (sjá merkingar á loftmynd) sem benda til að undirlendi hafi verið talsvert meira á fyrri öldum.
Við rannsóknirnar nú í ágúst voru minjar á svæðinu mældar upp og borkjarnasýni tekin. Að auki var þess freistað að kanna rofabarðið við ána. Til að slíkt sé gerlegt þurfa skilyrði að vera ákjósanleg og lítið vatn í ánni, svo sniðin séu sýnileg og hægt sé að vinna neðan við rofabarðið, en einmitt þannig aðstæður voru fyrir hendi þegar staðurinn var heimsóttur nú á dögunum. Þá var um sjö m kafli af sniðinu hreinsaður að fullu og nákvæmar sniðteikningar gerðar af jarðvegs-, gjósku- og mannvistarlögum. Auk þess var stærri hluti rofabarðsins kannaður eftir því sem færi gafst og tvö svæði til viðbótar hreinsuð upp og mynduð.
Í sniðinu sáust margvíslegar mannvistarleifar, m.a. ummerki um veggi og torfhrun og önnur mannvistarlög. Annars staðar sáust einnig þykk kolalög og linsur úr öskuhaugi á einum stað í sniðinu var niðurgrafin hola greinileg, full af grjóti og kolum. Öll mannvistarlög sem skoðuð voru í sniðinu voru frá fyrstu öldum byggðar, en gjóskulag frá Heklu sem féll árið 1158 var áberandi í sniðinu og innsiglaði allar þær minjar sem þar voru kannaðar.
Ljóst er talsvert hefur gengið á minjarnar í Bæjargerði og brýnt er að rannsaka þær frekar á næstu árum áður en þær skemmast frekar. Leiðangursfólk vonast til að unnt reynist að afla frekari rannsóknarstyrkja svo hægt verði að halda rannsóknum þar áfram á næstu árum.